Đáng nói, cảnh người dân thâu đêm lặn biển để mò bát, đĩa, bình cổ - cũng như việc các cơ quan chức năng vội vã tiến hành các biện pháp để bảo vệ số lượng lớn “tài nguyên đặc biệt” - không phải là điều gì xa lạ tại vùng cửa biển này
Không biết bơi” - ông Chiến nói vui. Giữa tháng 8 vừa qua, cả dư luận lẫn. “Thông thường, các đoàn tàu cổ thường đi với số lượng rất đông, có khi lên tới 200 tàu để cùng hỗ trợ nhau. Thường ngày, 10% số này được chuyển cho các bảo tồn, 20% còn lại được đem bán đấu giá.
Sau đó, lần lượt kết liên trục vớt những con tàu có giá trị nhất để thu nguồn lợi từ cổ vật”.
Từng góp mặt trong 4/6 chuyến trục vớt tàu cổ từ trước tới nay, ông nhận xét: “Chỉ tính riêng về lượng cổ vật, có thể coi mỗi chiếc tàu chở đồ gốm, sứ như vậy là một kho tàng khổng lồ”.
Đi xa hơn, trước con tàu ấy, Việt Nam cũng đã tuần tự trục vớt năm con tàu cổ khác tại Hòn Cau (Bà Rịa - Vũng Tàu năm 1990), Hòn Dầm (Kiên Giang năm 1991), đảo Chàm (Quảng Nam năm 1997), Cà Mau (năm 1998) và Bình Thuận (năm 2001). Toàn bộ đều kèm theo một lượng cổ vật đồ sộ của Việt Nam, Thái lan và Trung Hoa có niên đại tản mạn từ thế kỷ XII đến XIX.
Đơn cử, với tàu cổ Hòn Cau (Vũng Tàu), số cổ vật trục vớt được đem bán đấu giá tại Mỹ đã thu về gần 7 triệu USD. Đặc biệt, theo các chuyên gia khảo cổ, bản thân lượng cổ vật được tìm thấy cũng là những tư liệu vô cùng có giá trị để phục vụ công tác bảo tồn, du lịch, cũng như nghiên cứu về quá trình giao lưu văn hóa - kinh tế của ông cha ta trong lịch sử.
Thậm chí, trong trường hợp xác định được các vị trí tàu đắm này, việc “căng sức” ra bảo vệ hàng loạt kho cổ vật dưới đáy biển trong lúc chờ khai quật cũng là một thách thức cực lớn với mỗi địa phương.
Cho dù cũng có trường hợp chở đồ sứ cổ Việt Nam nhưng tất tật hệ thống tàu cổ được tìm thấy, tính cho tới thời điểm này đều được cho là có xuất xứ từ các nhà nước châu Á.
“Một số chuyên gia nước ngoài từng gợi ý: trước mắt, chúng ta nên có một đợt khảo sát để xác định tổng thể vị trí của các con tàu cổ tại Việt Nam.
Tuy nhiên, việc chủ động khẩn hoang nguồn di sản này phụ thuộc rất lớn vào bộ môn của ngành khảo cổ học dưới nước. “Lần khai quật kho cổ vật tại tàu đảo Chàm năm 1999 phí tổn sáu triệu USD, tàu cổ Cà Mau năm 1988 hết một triệu USD.
Thậm chí, ngay ở những lạch sông, một số thuyền cổ chở hàng giao thương với kích thước nhỏ cũng từng được phát hiện như trường hợp thuyền cổ Hưng Yên, hoặc thuyền cổ trên Sông Lô ở thế kỷ XIX (có kèm theo hệ thống đèn đi biển được sản xuất tại các nước Anh, Đức và một số đồng bạc kim loại).
Lý do khá đơn giản: ngược dòng lịch sử, ta sẽ thấy trục đường biển khu vực Đà Nẵng - mũi Cà Mau vốn là tuyến hàng hải khá sôi động trong “con đường tơ lụa trên biển” của giao thương Đông Tây. Ngư dân đưa thuyền tiếp cận chiếc tàu chứa cổ vật. Việc tìm thấy liên tiếp các xác tàu cổ tại Bình Sơn có thể tạm phán đoán rằng một đoàn tàu như vậy đã không may gặp bão và bị chìm vài chiếc”.
Với tàu cổ Bình Châu được trục vớt vừa qua, giới sưu tập tạm ước tính rằng tổng giá trị của lượng đồ cổ này vào khoảng từ 2 đến 2,5 triệu USD.
Cổ vật được vớt từ tàu cổ Bình Châu cách đây vài tháng. Vậy nhưng, khối nhà khảo cổ học Việt Nam bây giờ còn. Đó là lý do cả thảy các tàu đắm khi trục vớt đều được giữ lại những hiện vật độc bản (chỉ có một) và chia cho các bảo tàng. “Nhiều tàu cổ cũng từng ghé hai cửa giao thương hàng hải của chúng ta khi đó là Hội An và đảo Phố (Đồng Nai)” - TS Nguyễn Đình Chiến (Phó Giám đốc bảo tồn Lịch sử nhà nước) cho biết.
Và, do đặc thù chạy bằng buồm gió (không có động cơ), các đội tàu biển khi xưa thường giữ một cự ly khá gần với bờ biển để thuận lợi cho việc định hướng, cũng như tiếp tế lương thực, nước ngọt
Có nghĩa, đối tác đứng ra tổ chức và đầu tư trục vớt toàn bộ. Các cơ quan chức năng tại Quảng Ngãi đều “nóng” lên trước thông báo về việc liên tục tìm thấy ba chiếc tàu chở cổ vật tại Bình Châu, chỉ trong vòng ba tuần. Số không! “Khảo cổ học dưới nước đòi hỏi rất nhiều kỹ năng, kiến thức được đào tạo chuyên biệt.
Thậm chí, với các cổ vật từ tàu Bình Châu, Công ty Đoàn Ánh Dương (đơn vị đứng ra kết hợp trục vớt) cũng có kế hoạch sử dụng cho một bảo tồn biển tư nhân sắp xây dựng tại Phú Quốc. Và, nếu xét theo giác độ nghiên cứu, các tàu, thuyền cổ tại những cửa biển miền bắc cũng trở thành nguồn tiềm năng vô tận của ngành khảo cổ dưới nước - dù chưa từng phát hiện đi kèm lượng lớn cổ vật.
* Vì thiếu nghiên cứu và khảo sát chủ động, những con tàu cổ được trục vớt tại Việt Nam đến giờ đều thuộc tình trạng “chữa cháy”, tức là do người dân phát hiện ra.
KHÔNG CHỈ LÀ CHUYỆN “VỚT TIỀN”. Đó cũng là lý do khiến khi trục vớt tàu cổ Bình Châu vừa qua, tỉnh Quảng Ngãi - dù rất muốn mang chiếc tàu này lên bờ để rã mặn, phục chế và trưng bày nhưng cũng chưa thể triển khai.
Cho nên, đến khi kế hoạch khai quật được thành lập và triển khai, một lượng khá lớn những cổ vật này đã bị thất thoát hoặc hỏng hóc từ những vụ “lặn chui” mò cổ vật mà trường hợp tàu cổ Bình Châu là tỉ dụ tiêu biểu.
Lớn, tình trạng khai quật cổ vật dưới nước một cách bị động và phung phí vẫn nhiều khả năng tiếp diễn. Chỉ ba tháng trước, một chiếc tàu cổ có niên đại từ 500 đến 700 năm đã được trục vớt ngay ở Bình Châu, kèm theo gần 4000 món đồ gốm sứ từ thời Minh - Thanh.
Thực tại, phải tới năm 2012, Viện Khảo cổ học Việt Nam mới bước đầu lên kế hoạch xây dựng một trọng tâm khảo cổ học dưới nước.
VI NGUYỄN. * Với tàu cổ Bình Châu được trục vớt vừa qua, giới sưu tập tạm ước lượng rằng tổng giá trị của lượng đồ cổ này vào khoảng từ 2 đến 2,5 triệu USD. Nếu muốn phục dựng và bảo tàng xác tàu khi vớt từ đáy biển lên thì sẽ tốn thêm.
Trong đó, điều kiện trước nhất là các nhà khảo cổ phải có đủ thể lực và kỹ thuật để tham gia các đợt lặn khảo sát trực tiếp. TS Nguyễn Đình Chiến hiện là chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực khảo cổ học dưới nước của Việt Nam.
Mà tại nước ta, bộ môn này hiện gần như chỉ là. Có nghĩa, trong lúc chờ ngành khảo cổ dưới nước đủ. Số cổ vật trên tàu Cà Mau ít hơn, bán được 4 triệu USD.
Cả triệu USD nữa” - TS Nguyễn Đình Chiến liệt kê. Ngoại giả, cũng do nguồn đầu tư quá lớn, khá nhiều tàu cổ phải trục vớt theo hình thức liên doanh với các đối tác nước ngoài, hoặc các tổ chức từng lớp hóa theo hình thức 70 - 30.
Số cổ vật vớt lên được chia lại cho phía Việt Nam 30% (không kể những cổ vật độc bản). TÀU CỔ: DƯỚI NƯỚC - CHUYÊN GIA: TRÊN BỜ Theo đánh giá của TS Nguyễn Đình Chiến, do đặc thù lịch sử, lượng tàu, thuyền cổ nằm tại các lãnh hải hoặc cửa sông Việt Nam chắc chắn còn rất nhiều.
Nhưng cũng theo lời ông Chiến, cách làm này là không hợp lý, bởi việc xây dựng “bản đồ tàu đắm” sẽ ngốn một khoản kinh phí đồ sộ và rất khó tính khó nết toán được tiềm năng để cuốn kinh phí của đối tác.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét